Байаҕантай улууһа

Байаҕантай улууһа

Саха сирэ Россияҕа уон сэттис үйэ отут икки  сылыгар киирбитэ. Дьаһааҕы хомуйуу кинигэтигэр1638 сылтан Байаҕантай диэн аат суруллан киирбитэ. 1639-1640 сылтан 34 буолас ааттара бэлиэтэммиттэр, ол иһигэр Байаҕантай аата эмиэ баар. 1720 сыллаахха 5 улуус тэриллибитэ, ол эрээри Байантай буолаһынан хаалбыта. Бэйэтин иһигэр нэһилиэктэр тэриллэн барбыттара. 1822 сыллаахтан Саха сирэ Биэс уокурукка, уокуруктар улуустарга, улуустар нэһилиэктэргэ арахсар буолбуттара. Холобур, сэттэ улуус: ( Мэнэ, Ха4алас, Нам, Борогон, Дүпсүн, Боотурускай, Байаҕантай) бааллара. Байаҕантай сирэ арҕаа Танда үрэхтэн саҕалаан илин Охотскай муораҕа, соҕуруу  Амма  төрдүттэн хоту Дьааҥы хайаларыгар, Индигир өрүскэ тиийэ тайаан сытара. Онон уон сэттис, уон тохсус үйэлэргэ Байаҕантай дьоно сүөһү-сылгы иитэргэ олус табыгастаах, балыктаах, бултаах үгүс сиргэ олохсуйбуттара.

Улууска нэһилиэк ахсаана.

1828-1852с.с.      1900-1910с.с.      1910-1917сс.

9 нэһилиэк         10 нэһилиэк       14 нэһилиэк

Улуус аата         Уларйбыт аата.

1920 Өймөкөөн  — Бороҕон улууһа

  1. 1930. 0101 Бороҕон-Дүпсүн Уус- Алдан улууһа, 1 Байаҕантай, 2 Байаҕантай, Тандыыскай, Хара-Алдан тэриллибиттэрэ.
  2. 2503 Таатта оройуона Урукку Боотурускай улуус аҕыйах нэһилиэгэ, Таатта бүтүннүүтэ киирбитэ.

1931.2005  Томпо оройуона Эбии Ааллаах-Үүн сирэ.

Барыта 507 хаһаайыстыба, 62 нэһилиэктэр (кыстыктар) тэриллибиттэрэ, 1847 киһилээх. Таатта оройуонугар Байаҕантай улууһун 15 нэһилиэгэ холбоммуттара. Алдан, 3 Байагантай, 4 Байагантай, Баайаҕа, Дьөҥкүүдэ, Үөгэн, Өтөхтүү — Тааттынскай, 1 Игидэй, 2 Игидэй, Ичигэс, Мэҥэ — Алдан, Саһыл, Соҕуй-Амма, Эһэ, Ынаа. 1926с. Тааттаҕа 268 нэһилиэнньэлээх пуун, 1602 хаһаайыстыба, барыта 6411 киһи бэриллибиттэрэ — байаҕантайдар буолан бүппүттэрэ. 300 сыл биир дьылҕаланан олорбут байаҕантайдар түөрт оройуоҥҥа арахсыбыттара Уус – Алдаҥҥа, Тааттаҕа, Томпоҕо, Өймөкөөҥҥө, атын аттыларыгар баар удьуордары кытта холбоһон барбыттара. Байаҕантай диэн тыл олус элбэх баайдаах диэн уон ахсыс үйэ ортотугар Линденау — швед ученайа суруйбут. А. И. Гоголев профессор биһиги эрабыт иннинэ иккис үйэҕэ монгол тыллаах баегу-байаҕа диэн омук аатыгар-тай сыһыарыы эбиллибит. Байаҕантай диэн тылы быһаарбыттар

Швед. Линденау         А. И. Гоголев                                 Туголуков В. А.

Байаҕантай — Олус элбэх баай.      БЭ. Иннинэ баегу диэн монгол тыллаах биистэр         От эбенкийский род баягир от байырку бэйэгирЧеловек-

Түмүккэ Васильев Ф. Ф. Военное дело якутов диэн үлэтигэр байегу тэлэ диэн биистэртэн чурапчы Төлөйүгэр инэн сылдьар. Байагантайцы свое начало ведут от тюркоязычного байегу от знаменитых тогуз-уйгуров.