Статья в газете «Таатта»

Авксентий Егорович Мординов Киьи быһыытынан кердөххө  тоҥуй, чин саналаах, кытаанах керуннээх буолан баран, сурдээх чараас дууһалаах,  кэскиллээги ыраагы саныыр,дьоҥҥо үтүөнү оҥорон үөрдэ сылдьар баҕалаах саха саарына этэ. Кини олоҕор көрсубүт күчүмэҕэй кэмнэрэ тас көрүнэр ааспат суолу – ииьи хаалларбыттара да, киһи быһыытынан ис туругун уларыппатахтара, ологу көрөр олоххо сыһыанын алдьаппатахтара диэн угус дьон бэлиэтииллэрэ.1956с.аьыллыбыт  Дойду 34 Университетын, автономнай республикалартан иккис урдук уерэх кыьатын бастакы ректора философскай наука доктара, профессор Авсентий Егорович Мординов кадрдарын-преподователларын конкурск кыайыылаахтарыттан талан ылар утуе традицияны олохтообута.Эдэр дьон науканан дьарыктаналларын ейуурэ, ологу кытта тэннэ сайдалларыгар бары усулуобуйаны оноро сатыыра, аспирантурага ыыттара. А.Е. Мординов Саха сиригэр наука сайдарыгар олугу олохтообут, кадрдары бэлэмнээбит ученай.  Холобур, историческай наука доктардара, профессордар Г.П. Башарин, Ф.Г.Сафронов, Г.Г. Макаров, биологическай наука доктора, профессор Н.Г. Соломонов, физико- математическай наука доктора, профессордар А.И. Кузьмин, академик Г.Ф. Крымскай, тыа хаьаайыстыбатын доктара, профессор Л.Г.Еловская уо.д. а. Киниэхэ уөрэммиттэрэ. Саха сирин техническай, естественнай, экономическай наукага ситиьиилэрэ, айар улэҕэ суруйааччылар кини уөрэнээччилэрэ буолалларынан биһиги биир дойдулаахтара киэн туттабыт.  Университет материально-техническай базатын бөҕөргөппутэ,саҥа корпустары, факультеттары астарбыта. Университет аьыллыытыгар профессорскай- преподавательскай состаап 111 киьилээх этэ, кинилэртэн 5 наука доктора, 40 наука кандидаттара, 2000 –ча студент бааллара. Билигин Профессор А.Е. Мординов философскай оскуолата баарын бары билинэбит М.Н. Борисов, В.С.Луковцев, Д.Е. Донской, Е. М Макаров,А.Г.Новиков,Б.Н. Попов,В.М. Михайлов,Т. М. Михайлова о.д.а. Мординов А.Е. дьыалатын, идеятын олоххо киллэрээччилэр.Юридическай наука доктора, профессор М.М. Федоров юридическай кафедраны аспыта Саха сиригэр сокуон кууьурэригэр, бэрээдэк тупсарыгар, олох сайдарыгар тиэрдибитэ.

Авсентий Егорович Мординов ханна да сырыттар,ханнык баҕарар тугэҥҥэ сахатын норуотун, кини кэскилин туьунан саныыра. Угустэн аҕыйах холобур,  саха тыла кун танарам,сугуруйэр аанньалым диэн санаанан салаттаран үлэлээбитэ- хамсаабыта. Бастакытынан, оҕолорго олох кыра эрдэхтэриттэн тыл баайын, сумэһинин, кэрэтин иҥэрэр, аҥардас научнай грамматикатын хасыьардааҕар быдан ордук  буолуо этэ; иккиьинэн, Ыччат инники кэскилэ, кини иннэн- толлон турбакка олоҕун оҥосторугар сатабыллаах, дьоҕурдаах буолара оскуола иьиттэн иитиллэн тахсара ирдэниллиэхтээх; усүһүнэн, хайа баҕарар киьи дьылҕата алын кылааска хайа учууталга,хайдах үөрэммититтэн тутулуктаах.Омук дойдуларыгар кыра кылааска оҕолорго тус бэйэлэригэр сыһыаннаах программалары оҥорон,аҥардас ааҕар-суруйар, суоттуур эрэ буолбакка, бэйэлэрэ айар талааннарын,оҥорор дьоҕурдарын сайыннараллар, биьиэхэ ол утуе угэс киирэрэ буоллар,тердуьунэноҕону кыра эрдэҕиттэн айылҕаҕа дьиэтитэн, кини кэрэтигэр умсугутуохха, уунээйини алдьатар син биир бэйэтин бааьырдарын курдук санааҕа иитиэххэ бэсиьинэн,бэйэ дойдутун, сирин- уотун уерэтии киириэхтээх ол кыалла илик ол оннугар Африканы энин уерэтэ сылдьаллар.Алтыьынан, саха киьитэ олоххо буолар уларыыйалары, событиялары сепке быьаарар, тэҥҥэ    правовой, политическай билиилээх, сайдыылаах эрэ буоллаҕына дойду, норуот иннин хоту сайдар кыахтанар-диэн баҕа санаатын суруйан хаалларбыта билиҥҥи уерэх реформатын сурун туһаайыыларын өтө көрбүт диэн санаага кэлэбит.

“ Авсентий Егорович биэс да алта да уон сылын юбилейдаабатага ол арааьыта кинини киһи да, ученай да быһыытынан хайдах эрэ атарахсыта тута сылдьыбыттарыттан буолуо. Биэс уонун да туола илик киьини улэтиттэн устан кэбиспиттэрэ. Ол тумугэр биьиги кини өйун-санаатын, билиитин с,итэ туһамматах эбиппит. Дьиэтигэр-уотугар кыһалгалаахтык олороро. Кэргэнэ эрдэ өлөн, түөрт оҕотун бэйэтэ иитэрэ ус кыыс биир уол Галина Авсентеевна-филологическай наука кандидата, доцент,Леонард Авксентьевич-медицинскай наука кандидата, Елена Авксентьевна-врач,  Казахстанна олорор, казах кэргэннээх, оголордоох. Улаххан кыыс Клара Авксентьевна -СГУ-га, аспирантура отделын  салайбыта”-диэн сур истиҥник Иван Борисов ахтыы оҥорбута кими баҕарар долгутар.

1954сыллаахха бастакы курс студенын Семен Татариновы ыныран Историческай наука кандидата Д.Д. Избеков халын докумуону биэрэн баран, ааҕан баран Володя Пинигиҥҥэ биэрээр диэтэ. Авсентий Егоровиьы “О фактах проявления буржуазного национализма в деятельности” диэн буруйдаан персональнай дьылатын партийнай мунньахха көрдөрбуттэр.Университет коллектива икки аны хайдыспыттар. Отуттан тахса партиялаах студеннар бары Авсентий Егоровиьы көмүскээбиттэрэ.Преподователлэр И. М.Романов,Софронов Ф.Г. Корнилов П.М.уо.д. атыттар өйөөбуттэрэ. Утары Мординовы норуот өстөөҕун Платон Ойуунускай кутуруксута, Г.Башарин националистическай ис хоьоонноох кинигэтин редактора уо да атын буруйдааьыннары оҥорбуттара. Үс күннээх унньуктаах мунньах түмүгэр Обком бастакы секретара Борисов С.З.баһылыктаах буруйдуур бөлөх кыаттарбыта ол оннугар А.Е. Мординов” Социалистическай нациялар сайдар суолларын” туьунан улэтэ Государственнай бириэмийэ ылбатаҕа. Бу тугэн Авсентий Егоровиьы угус көруннээх элбэх эккирэтиьии биир буолбут фактгын быьыытынан холобур аҕаллым.Авсентий Егорович ологор керсубут ыараххаттарын туьунан хаьан да кимиэхэ да кэпсээбэтэх, сулана, кэмсинэ сылдьыбатаҕа.

Миэхэ Галина Авксенкьевна биирдэ  Москвага студенныы сылдьыбыт кэмнэрин кэпсээтэ. Мин Москвага студенныы сырыттахпына, улэтинэн аҕам тиийэн миигин  көрсөрө, онно бииргэ олорор кыргыттарым ректор кыыһа буолан баран тоҕо наһаа боростуойгунуй, мааны баҕайы буолуон этэ-диэн дииллэрэ.

Агабыт биһигини ханнык да улэттэн толлон турбат, тугу барытын сатыыр, ханнык багарар киьиэхэ убаастаан сыьыаннаһарга уөрэппитэ.Бэйэтэ от оттуурун, от улэтэ илиигин,атаххын, сискин, моонньугун туерэ сайыннарар, тиритиннэрэн, искэр баар шлаккын, ыарыыгын барытын суох онорор улэ диирэ.  Танаска –сапка сиэдэрэйдээбэккэ таннарбыт. Мин Москва студенката өр кэмнэ уол ого уьун сонун кэтэ сылдьыбытым. Москваҕа үөрэнэр кэммэр сайыҥҥы каникулга араас научнай чинчийэр экспедицияларга, харчылаьаары строй тутар отрядтарга СССР араас республикаларыгар барарым. Таҥҥар таҥаспын ол харчыбынан атыылаьарым. Үөрэх үлэ курдук үрдүк хаачыстыбалаах, тумуктээх буолуохтаах диэн биьиги оҕолор ылынарбыт, оннук сыһыаннаьарбыт. Аҕабыт биһиги олохпутугар сырдатар сулуспут, түмэр күүс,кэскилбитин түстээбит киьи.

Ханнык да тугэҥҥэ киьи киһи бодотун ыьыктыа суохтаах, онно буолар эр санаа модун куус-диэн Авсентий Егорович бэлиэтиирэ. Сахатын сирин, саха дьонун кэскилигэр куруук эрэнэрэ. Оннооҕор, Москваҕа университекка кафедра сэбидиссэйинэн ынырбыттарыгар, дьиэ-уот биэрэбит диэбиттэригэр да, Украинага Киев куоракка ынырбыттарыгар да аккаастаммыта, Сахатын сирин ордорбута. Тереебут дойдута чэчирии сайдарын туһугар ологун олорбут киьи быһыытынан билинэбит.

Билигин кылгастык Платон Ойуунускай уонна Авсентий Егорович сыһыаннарыгар тохтоон ылыагын. Сардаана Ойуунускайа ахтыытыгар Авсентий Егорович сахаҕа саар-тэгил уҥуохтаах, сырдык сэбэрэлээх, устан иһэр курдук аа-дьуо хаамылаах….Таҥаһа- саба уурбут- туппут курдук, мэлдьи чэнчис …. интеллигентнэй, профессорскай көрүннээх дьоһун киһи.Аҕабытын норуот өстөөҕө оҥорбуттарын кэннэ балтым биһигини кытта билсэр, кэпсэтэр да дьон аччаабыта.Арай бырааттыы Мординовтар сылдьаллара, көмөлөһөллөрө.Кинилэргэ аан маҥҥай саҥа дьыл мааны елкатын кербүтүм, тото –хана аһаабытым.Кинилэр куруук куус-кеме буолаллара, дьоммутун- сэргэбитин кытта ситим буолбуттара.

Ойуунускай СССР Верховнай советыгар 1937сдепутатынан талыллыбыта.  Бастакы сессиятыгар барарыгар ахсынны 27 кунугэр Авсентий Егоровиьы бэйэтин оннугар Тыл уонна культура институтун солбуйар директорынан анаабыт 54 прикаьын таьаарбыта. Платон Ойуунускай Авксентий Егоровичка”Тургэнник С.И.Болону, А.А. Саввины Саха фольклорун,Уус-уран айымньыларын хомуттара Булуу белех оройуоннарынан Алта ый командировкалаа диэбитэ. Биир улаххан ситиьиинэн Платон Ойуунускай олонхоьут Д. Говоров”Будуруйбэт Мулдьу беге-бэчээттэппитэ буолар.Платон Ойуунускай С.И.Болону, А.А. Саввины 6 ыйдаах Хамнастарын эрдэ бэрдэрбитэ. Олонхо норуот баайа, философията диэн тумуккэ кэлбитэ сепкеегун олох бэйэтэ кердерде.

Авксентий Егорович, Николай Егорович, Трофим Егорович Мординовтар Таатта сириттэн кынат анньынан Саха норуотун теьуу кууьэ, ейенер модьу тииттэрэ, ей-санаа сайыннарар кыахтара буолбуттара дьылҕа хаан дьонугар- сэргэтигэр кемелеспут оҥоһуута диэн ылынабыт.

Бу сыл Муус устарыгар Авксентий Егорович Мординовка аналлаах Научно- практическай конференция буолар, улуус барыуьуйааннара, оскуолалара,тэрилтэлэрэ кэлэн кехтеехтук кыттыыны ыларгытыгар ынырабыт.Авсентий Егорович аатын уйэтитэргэ бары кууспутун, кыахпытын тумуегун, Тааттабыт сайдыытын, кэскилин торумнуогун.